سبزینه - سایت تخصصی کشاورزی و گیاه پزشکی

بيماري سياهك برگ و ساقه غلات Urocystis tritici در درجه اول روي گندم پاييزه ، در مناطقي كه زمستانهاي معتدل دارند (بوشهر، خوزستان، گیلان) وجوددارد . البته در بعضي نواحي شبه قاره هند ، روي گندمهاي بهاره اي كه در يكي از ماههاي زمستان كاشته شده اند نيزديده شده است . سياهك ساقه توسط قارچي كه رابطه نزديكي با قارچ Urocystis agropyri دارد ، در روي چاودار نيزايجاد مي شود . تشخيص سياهك برگي در مزرعه بسيار آسان است ، ليكن اغلب به دليل كوتاه بودن بيش از حد بوته هاي آلوده ، از نظر دور مي‌مانند . علائم بيماري بصورت نوارهاي خاكستري متمايل به سياه روي برگ و غلاف توسعه مي يابد. بوته هاي آلوده اغلب كوتاه شده ، برگها پيچ خورده و لوله مي‌شوند . اپيدرم ، در محل نوارهاي آلوده به صورت طولي شكاف خورده ، توده سياهرنگ اسپور ظاهر مي شود . بوته هاي آلوده معمولاً خوشه نمي دهند .

توده اسپورآزاد شده ، سطح بذرها و خاك را آلوده مي‌كند .گياهچه ها وبوته هاي جوان توسط اسپوريديهايي كه در سطح خاك ايجاد شده آلوده مي شوند . ميسليوم قارچ پس از ورود به درون بافت گياهچه ، به طور درون بافتي به رشد خود ادامه داده ودرنهايت توده اسپور را در زير كوتيكول برگ و ساقه بوجود مي‌آورد جوشهاي حاصل از سياهگ برگي توسط توده اسپور بال پر شده است . هراسپور بال شامل 1-4 عدد تليوسپور به هم چسبيده است كه توسط چندين سلول عقيم احاطه شده ‌اند. اسپورهاي كروي يا زاويه دار ، قهوه اي تيره با ديواره صاف وقطر 10-20 ميكرون هستند. تليوسپور جوانه زده توليد يك ميسليوم اوليه با 3-4 اسپوريديها با هم تلاقي انجام مي‌دهند وهيف بيماري زا را بوجود مي آورند .تناوب زراعي همراه با بذر سالم در كنترل بيماري موثر است.

کنترل:

اين بيماري با استفاده از ارقام مقاوم و تناوب زراعي تقريباً كنترل شده است . ضد عفوني بذر با قارچكشهاي سيستميك مانند كربوكسين و بنوميل نيز موثر است .

سياهكهاي پنهان موضعي(هندی) Karnal bunt

بیماری در مناطقی چون فارس، هرمزگان، بوشهر، جیرفت و کرمان انتشار دارد. عامل بيماري قارچ ديگري از جنس تيلشيا به نام T.indica اين قارچ در اصل به گندم معمولي (گندم نان) حمله مي‌كند ، اما تريتيكاله و گندم دوروم نيزممكن است آلوده شود بيماري معمولاً در خرمن و از روي دانه‌هاي شكسته كه قسمتي از آنها آلوده به سياهك است ، قابل تشخيص است. تشخيص در مزرعه مشكل است ، زيرا تنها چند گل در هر سنبله آلوده مي شود (جز در مواردي كه بيماري خيلي شديد باشد ) بنابراين در مزرعه ، بوته هاي آلوده براحتي از چشم مخفي مي مانند . در بذرهاي بيمار قسمتي از بذر سالم باقي مي ماند و قسمت ديگر آن همراه با جنين به توده‌اي از اسپورهاي سياه و خشك تبديل مي‌سود . در اينجا نيز مانند سياهك معمولي ، بوي زننده ماهي گنديده متصاعد مي شود .

تليوسپورهاي T.Indicaكم و بيش كروي، بزرگ با قطر25-30 ميكرون و سياهرنگ هستند. سطح آنها كم و بيش مشبك است . اسپور پس از جوانه زني توليد يك ميسليوم اوليه مي كند كه از آن اسپوريديهايي متعددي آزاد مي شود . بذرها يا خاك آلوده به اسپور قارچ ، مهمترين منابع آلودگي اوليه هستند .تليوسپورها در سطح خاك جوانه مي زنند و اسپوريدهاي زيادي توليد مي‌كنند .

اسپوريديها توسط باد و حشرات پخش مي‌شوند و در طي مرحله گلدهي گياه تخمدانها را آلوده كرده ، ممكن است تمام يا قسمتي از دانه ( در بيشتر موارد ) توسط ميسيليوم قارچ اشغال شده ، به توده اسپورتبديل شود .

کنترل:

هر چند براي توصيه روشهاي مناسب كنترل بيماري به تحقيقات بيشتري نياز است ، استفاده از بذر سالم ضروري است .اطلاعات جمع آوري شده درمكزيك روي ضد عفوني شيميايي بذرها نشان داه كه ضد عفوني با PCNB به ميزان يك كيلوگرم براي هر تن بذر ، تأثير مناسبي در كنترل اسپورهاي بذر داشته است با وجود اينكه بيماري بومي منطقه پنجاب و شبه قاره هند است ، در سوريه ، لبنان ، عراق وتركيه نيزگزارش شده است . به نظر مي رسد كه وجود آن در ساير مناطق دنيا ، باتوجه به عوامل محيطي ، محدود باشد .

کنترل شیمیایی:

1. سایپروکونازول(آلتو) SL 10% نیم در هکتار

2. پروپیکنازول(تیلت) EC 25% نیم در هکتار

3. تبوکونازول(فولیکور) EW 25% یک لیتر در هکتار

4. فلوتریافول(ایمپکت) SC12.5% یک لیتر در هکتار

زمانی که 80% بوته ها به خوشه رفته باشند، سمپاشی انجام شود

سياهك پاكوتاه dwarf bunt (سياهك بدبو stinking smut)

سياهك پنهان(common bunt) كه توسط گونه‌هاي مختلف جنسTilletia ايجاد مي شوند، از بيماريهاي مخرب گندم هستند كه علاوه بر گندم، به جو و تعداد معدودي از گونه‌هاي غلات نيز آسيب مي‌رسانند. اغلب گونه‌هاي ديگر بندرت آلوده مي‌شوند.

چرخه زندگي قارچهاي مولد سياهك پنهان، شباهت زيادي به سياهك سخت جو دارد. بوته‌هاي آلوده معمولاً كوتاهتر از حد طبيعي شده، تعداد پنجه در آنها افزايش مي‌يابد. ميزان كاهش ارتفاع بوته هاي آلوده، به نژاد قارچ و رقم گياه بستگي دارد. علائم بارز بيماري غالباً بعد از مرحله خوشه‌دهي گياه آشكار مي شود. سنبله‌هاي آلوده داراي رنگ سبز مايل به آبي هستند و گلومهاي آنها نسبت به سنبله هاي سالم بازتر مي‌شود. پس از رسيدن محصول، سنبله‌هاي آلوده با رنگ تيره‌تر و سنبلچه‌هاي بازتر كه نوك دانه‌هاي آلوده در آنها قابل رؤيت است، براحتي از سنبله‌هاي سالم قابل تفكيك است.

اختلاف در ارتفاع، شكل و اندازه غيرطبيعي سنبله هاي آلوده نيز به تشخيص آنها كمك مي كند. سنبله‌هاي آلوده معمولاً بلندتر و تراكم سنبلچه‌هاي آنها كمتر از سنبله‌هاي سالم است.

دانه‌هاي آلوده به جاي رنگ زرد طلايي، داراي رنگ خاكستري مايل به قهوه‌اي هستند. شكل دانه آلوده شبيه دانه‌هاي سالم، اما معمولاً كمي گردتر و كوچكتر است. با فشار دادن دانه، پودر سياه (تليوسپورهاي قارچ) از آن خارج مي شود كه داراي بوي ماهي گنديده است. اسپورها در زمان خرمنكوبي پخش شده و دانه هاي سالم و خاك را آلوده مي‌كنند. تليوسپورها تا زماني كه رطوبت و شرايط مناسب براي جوانه‌زني فراهم نشده، زنده باقي مي مانند. در شرايط مساعد، تليوسپورها جوانه‌زده، ميسليوم اوليه از آن خارج مي شود و روي آن 8-16 عدد اسپريدي اوليه يا بازديديوسپور سوزني شكل بوجود مي‌آيد كه دو به دو با هم تلاقي كرده، ساختمان H شكل را به وجود مي‌آورند. در نهايت اسپوريديهاي ثانويه و هيف بيماري‌زا به وجود مي‌آيد. هيف آلوده كننده گياهچه جوان و يا نقاط رويشي پنجه‌ها را قبل از خروج از خاك مورد حمله قرار مي‌دهد و پس از ورود، خود را به بافت مريستم مي‌رساند و به صورت درون بافتي، همراه با گياه رشد مي كند و در مرحله خوشه‌دهي محتويات تخمدان را مورد حمله قرار مي‌دهد. عامل بيماري در شرايط آب و هوايي معتدل روي گندمهاي پاييزه بخوبي رشد مي‌كند.

سه گونه مختلف قارچ از جنس تيلشيا كه داراي خصوصيات مشابهي هستند، به عنوان مهمترين عوامل ايجاد بيماري سياهك پنهان در گندم شناخته‌ شده‌اند كه عبارتند از: گونه‌هاي Tilletia Foetida و T.caries وT.laevisكه سياهك معمولي را ايجاد مي كنند؛ گونه T.controversa كه سياهك پا كوتاه را به وجود مي‌آورد.

گونه‌هاي T.caries و Tilletia Foetida از نظر مرفولوژي، چرخه زندگي، مراحل رشد و پيدايش نژادي‌هاي فيزلوژيك كاملاً مشابهند، به طوري كه مي‌توانند واريانتهاي يك گونه محسوب شوند. البته اين دوگونه از نظر شكل تليوسپور و بافت ديواره اسپور با هم تفاوت دارند. در T.caries دانه‌هاي آلوده تقريباً كروي و داراي رنگ قهوه‌اي مات هستند، در صورتي كه در Tilletia Foetida دانه‌هاي آلوده كشيده‌تر هستند. تليوسپورهاي T.caries تقريباً گرد و كروي با قطر 15-22 ميكرون و سطح ديواره مشبك هستند. توده اسپور نيز به رنگ سياه متمايل به قهوه‌اي است. تليوسپورها در Tilletia Foetida كروي تا بيضوي با ديواره صاف و قطر 17-22 ميكرون است.

تفكيك گونه T. Controversa (عامل سياهك پا كوتاه) از گونه T. caries از روي خصوصيات ظاهري بسيار مشكل است اما خصوصيات ديگري وجود دارد كه اين دو گونه را كاملاً از هم جدا مي كند. در سياهك پا كوتاه ، توقف رشد در گياه ميزبان بمراتب بيشتر از T . caries (سياهك معمولي) است. قارچ T. Controversa به مناطقي كه داراي پوشش برف زمستاني هستند ، محدود مي شود. اسپورهاي T. Controversa براي جوانه زني به مدت زمان بيشتري نياز دارند و در نتيجه اين تأخير ، آلودگي توسط اين قارچ بيشتر در مرحله 2-3 برگي شدن گياه صورت مي گيرد.

کنترل:

موثرترين روش مبارزه با سياهك پنهان گندم ، استفاده توأم از قارچكشها ( براي ضد عفوني بذر ) و ارقام مقاوم است . از جمله قارچكشهايي كه در كنترل اسپورهاي خاكزاد و بذر زاد موثرهستند ، مي‌توان هگزا كلرو بنزن ( HCB)، پنتاكلرو نيترو بنزن (PCNB ) كربوكسين و تيابندازول را نام برد.

دیفنوکونازول(دیویدند) DS 3% دو در هزار ضد عفونی بذر

تیابندازول(تکتو) WP 52.5% یک و بیست و پنج صدم در هزار ضد عفونی بذر